Kaszubski z tłumaczami przysięgłymi, śląski po dwóch wetach. Czas na UNESCO?
13 listopada 2026Kaszubszczyzna zyskuje pierwszych tłumaczy przysięgłych, a język śląski nadal czeka na ustawowe uznanie. Andrzej Duda i Karol Nawrocki zawetowali kolejne ustawy nadające śląszczyźnie status języka regionalnego. Tymczasem regionaliści podejmują starania o ochronę śląskiej mowy jako nośnika kultury, z perspektywą ubiegania się o wpis UNESCO. To spór o przepisy, ale także o godność, pamięć i miejsce regionalnej tożsamości w Polsce.
Kaszubski w sądzie i urzędzie. Ważny krok dla regionalnej kultury
Mateusz Klebba i Dariusz Majkowski zostali pierwszymi tłumaczami przysięgłymi języka kaszubskiego. Jak wynika z rozmowy Klebby z Polską Agencją Prasową, ich praca ma pomagać osobom, dla których kaszubszczyzna pozostaje najbardziej naturalnym sposobem wyrażania myśli — również podczas kontaktów z wymiarem sprawiedliwości.
To istotne zwłaszcza w sytuacjach stresujących. Człowiek uczestniczący w postępowaniu sądowym powinien móc możliwie precyzyjnie opowiedzieć o swoim doświadczeniu. Język domu rodzinnego bywa w takich chwilach bliższy niż język urzędowego formularza.
Kaszubski ma status języka regionalnego na podstawie ustawy z 6 stycznia 2005 roku. Uzyskanie uprawnień przez tłumaczy jest kolejnym etapem budowania jego obecności w życiu publicznym. Pokazuje, że ochrona regionalnego dziedzictwa może obejmować konkretne potrzeby obywateli, wykraczając poza działalność artystyczną i folklor.
Język śląski: ponad pięć razy więcej deklaracji używania w domu
Sukces Kaszubów skłania do pytania o sytuację Ślązaków.
Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego 2021 używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało około 467,1 tysiąca osób. W przypadku kaszubskiego było to około 87,6 tysiąca. Oznacza to ponad pięciokrotną różnicę. Dane dotyczą deklaracji używania języka w domu, a nie liczby wszystkich osób, które potrafią się nim posługiwać.
Liczebność społeczności nie rozstrzyga klasyfikacji językowej ani nie powinna wyznaczać wartości kultury. Pokazuje jednak skalę społecznej potrzeby, której państwo nie powinno pomijać. Kaszubi zasługują na ochronę swojego języka. Ślązacy mają podstawy, aby domagać się równie poważnego potraktowania własnej mowy i dziedzictwa.
Dwa prezydenckie weta: Andrzej Duda i Karol Nawrocki
29 maja 2024 roku Andrzej Duda zawetował ustawę przewidującą uznanie śląskiego za język regionalny. W uzasadnieniu decyzji odwoływał się do opinii klasyfikujących śląszczyznę jako dialekt języka polskiego i wskazywał na niespełnienie ustawowej przesłanki odrębności od języka urzędowego. Było to stanowisko przyjęte przez prezydenta, a nie dowód na brak sporu wśród badaczy.
Kolejna ustawa została uchwalona przez Sejm 9 stycznia 2026 roku. Poparło ją 244 posłów, przeciw było 196, a dwóch wstrzymało się od głosu. 12 lutego 2026 roku ustawę zawetował Karol Nawrocki. Ponownie zablokowano zatem rozwiązanie, które uzyskało poparcie większości parlamentarnej. Przebieg prac dokumentuje sejmowa karta procesu legislacyjnego.
Polityczną odpowiedzialność za te decyzje trzeba nazywać wprost. Obaj prezydenci, wybrani przy poparciu PiS, sprzeciwili się konkretnym ustawom nadającym śląszczyźnie status języka regionalnego.
Równie wyraźne było stanowisko klubu Prawa i Sprawiedliwości. W styczniu 2026 roku PiS wnioskowało o odrzucenie projektu w całości. W końcowym głosowaniu przeciw ustawie opowiedziało się 177 posłów tego klubu, dwóch ją poparło, a jeden wstrzymał się od głosu. Sprzeciw był więc zdecydowanie dominujący, choć nie jednomyślny.
Z perspektywy zwolenników ochrony śląszczyzny skutek jest czytelny: kolejne lata debat nie przyniosły oczekiwanego uznania.
Czytaj także: Prof. Tambor o wecie prezydenta ws. języka śląskiego: powtarzanie nieaktualnych argumentów.
Śląsk jest większy niż granice dzisiejszego województwa
Śląsk to rozległa kraina historyczna, większa obszarowo od Kaszub. Przy takim porównaniu trzeba jednak określić przyjęte granice obu regionów. Szczególnie mylące byłoby utożsamienie historycznego Śląska z obecnym województwem śląskim.
Dzisiejsze województwo obejmuje zarówno ziemie śląskie, jak i część historycznej Małopolski. Sam historyczny Śląsk rozciąga się znacznie dalej na zachód i obejmuje Dolny oraz Górny Śląsk. Również granice Kaszub bywają wyznaczane według różnych kryteriów: historycznych, etnicznych i językowych. Złożoność granic regionu opisuje m.in. Śląska Organizacja Turystyczna.
Nie należy też utożsamiać całego historycznego Śląska ze współczesnym obszarem używania śląszczyzny. Geografia regionu, rozmieszczenie jego mieszkańców i zasięg mowy to różne zagadnienia.
Najważniejsza pozostaje jednak wspólna cecha obu społeczności: wielowiekowe zakorzenienie. Ani śląska, ani kaszubska tożsamość nie powstały na potrzeby dzisiejszego sporu politycznego.
Historia Śląska: wielowiekowe pogranicze
Dzieje Śląska pokazują, dlaczego jego kultury nie da się zamknąć w prostym schemacie jednej granicy i jednego doświadczenia.
Region był związany ze średniowiecznym państwem Piastów, następnie jego ziemie znalazły się w obrębie Korony Czeskiej. Od 1526 roku podlegały monarchii Habsburgów, a wojny śląskie w XVIII wieku doprowadziły do przejęcia większości Śląska przez Prusy.
Po I wojnie światowej przyszłość Górnego Śląska rozstrzygała się poprzez powstania, plebiscyt i decyzje międzynarodowe. W 1922 roku część regionu weszła w skład Polski. Międzywojenne województwo śląskie miało autonomię, własny Sejm Śląski i odrębne rozwiązania prawne w wielu dziedzinach. Ten okres opisuje opracowanie historyczne Lecha Krzyżanowskiego.
Ta historia pomaga zrozumieć znaczenie lokalnej pamięci. Zmieniały się państwa i instytucje, ale rodzinne opowieści, nazwy, pieśni oraz sposób mówienia pozostawały częścią codziennego życia. Ochrona śląszczyzny oznacza więc troskę o dziedzictwo ukształtowane przez pokolenia mieszkańców pogranicza.
Język śląski a UNESCO. O co rzeczywiście trwają starania?
W czerwcu 2026 roku europoseł Łukasz Kohut poinformował o rozpoczęciu starań o wpis śląszczyzny jako nośnika kultury na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Za przygotowanie wniosku odpowiada dr Beata Piecha-van Schagen. Inicjatywa zakłada uwzględnienie przekazu ustnego oraz twórczości powstającej po śląsku, między innymi literatury, muzyki i teatru. Dalszym celem jest ubieganie się o wpis na listę UNESCO — informowała PAP w serwisie dzieje.pl.
Rozpoczęcie starań nie oznacza uzyskania wpisu. Istotny jest również sam przedmiot ochrony. UNESCO wyjaśnia, że język jako system gramatyczny i zasób słownictwa nie jest samodzielnym przedmiotem wpisu w rozumieniu konwencji z 2003 roku. Ochroną mogą być obejmowane tradycje i praktyki kulturowe, których przekazywanie wymaga używania określonego języka. Dlatego tak ważne jest sformułowanie „język jako nośnik dziedzictwa”.
Ewentualne uznanie dziedzictwa na poziomie międzynarodowym nie zastąpi też polskiej ustawy i nie nada automatycznie śląszczyźnie statusu języka regionalnego.
Pisaliśmy o tej inicjatywie: Łukasz Kohut: Weto nie zatrzyma śląskiej godki. Celem wpis języka śląskiego na listę UNESCO.
Śląska kultura zasługuje na ochronę także między wyborami
Spór o śląszczyznę trwa, lecz kultura rozwija się niezależnie od kalendarza politycznego. Powstają książki, przekłady i przedstawienia. W sejmowej debacie przywoływano między innymi „Mianujom mie Hanka” oraz śląskie tłumaczenia „Hobbita”, „Kubusia Puchatka” i „Alicji w Krainie Czarów”.
Można dyskutować o klasyfikacji językowej i szczegółach ustaw. Trudno jednak uzasadnić sytuację, w której potrzeba ochrony żywego dziedzictwa pozostaje zakładnikiem kolejnych politycznych rozstrzygnięć.
Historia kaszubszczyzny pokazuje, że państwowe uznanie może otwierać drogę do następnych instytucji, kompetencji i form obecności w życiu publicznym.
Ślązacy mają prawo oczekiwać podobnej powagi. Ich mowa przechowuje pamięć rodzin, miejsc i doświadczeń, których nie da się odtworzyć po przerwaniu przekazu między pokoleniami. Odpowiedzialna polityka kulturalna powinna pomagać ten przekaz zachować.
Komentarz redakcyjny Echo Chorzowa. Opracowanie na podstawie wywiadu PAP z Mateuszem Klebbą, informacji PAP/dzieje.pl, dokumentacji Sejmu i Kancelarii Prezydenta RP oraz materiałów UNESCO i opracowań historycznych. Zdjęcie wyróżniające: Łukasz Kohut, fotografia archiwalna wykorzystana wcześniej w Echo Chorzowa.
Echo Chorzowa, informacje, wiadomosci, aktualnosci


